Rất nhiều chị mua hà thủ ô về đun nước gội hoặc uống, nhưng lại không biết cây hà thủ ô thật trông ra sao và nó mọc ở đâu. Đây chính là chỗ dễ mua nhầm nhất: ngoài chợ có tới hai loại cây cùng gọi là hà thủ ô, mà chỉ một loại mới là thứ ông bà mình nhắc tới trong chuyện giữ tóc đen.
Ngoài vùng trồng, bước bào chế sau thu hoạch cũng quyết định chất lượng củ. Xem thêm hà thủ ô cửu chưng cửu sái là gì để biết vì sao củ phải chưng phơi nhiều lượt với nước đậu đen.
Bài này trả lời gọn ba câu hỏi hay gặp nhất: hà thủ ô mọc ở đâu trong tự nhiên, ở Việt Nam trồng tại vùng nào, và làm sao nhận biết củ thật hay củ đã hỏng khi cầm trên tay.
Hà thủ ô mọc ở đâu trong tự nhiên
Cây hà thủ ô đỏ có tên khoa học là Fallopia multiflora, tên cũ quen thuộc hơn là Polygonum multiflorum, thuộc họ Rau răm. Đây là một dây leo sống nhiều năm, thân quấn quanh cây khác hoặc bò trên bờ đá.
Trong tự nhiên, hà thủ ô đỏ ưa khí hậu mát và ẩm, nên nó mọc hoang chủ yếu ở vùng núi cao, nơi có rừng thưa, ven nương rẫy, bờ suối và các sườn đồi nhiều mùn. Càng lên cao, khí hậu càng mát thì cây càng hợp. Ngược lại, ở đồng bằng nóng ẩm quanh năm thì rất hiếm gặp cây này mọc tự nhiên.
Cây hà thủ ô trông như thế nào
Nhìn bằng mắt thường, chị có thể nhận ra ba đặc điểm khá rõ:
- Thân dây màu đỏ tía, mảnh, leo quấn, không có nhựa mủ.
- Lá hình tim, mọc so le, đầu lá nhọn, mép lá nguyên.
- Hoa nhỏ màu trắng ngà, mọc thành chùm dài ở nách lá và đầu cành.
Phần được dùng không phải lá hay thân, mà là rễ phình to thành củ nằm dưới đất. Củ cần vài năm mới đủ lớn, nên hà thủ ô không phải loại trồng vài tháng là thu được.
Hà thủ ô trồng ở đâu tại Việt Nam
Vùng phân bố và vùng trồng hà thủ ô đỏ ở nước ta tập trung tại các tỉnh miền núi phía Bắc, nơi có độ cao và khí hậu phù hợp. Những địa phương được nhắc đến nhiều gồm Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu, Sơn La, Cao Bằng, Lạng Sơn, Yên Bái và Hòa Bình. Ở phía Nam, một số vùng cao nguyên mát mẻ như Lâm Đồng cũng trồng được.
Do cây mọc hoang bị khai thác nhiều năm nên nguồn tự nhiên đã thưa dần. Phần lớn hà thủ ô bán trên thị trường hiện nay là hàng trồng, và đó không phải điều xấu: trồng có quy hoạch thì kiểm soát được tuổi củ và điều kiện thu hái, thay vì đào bừa cả củ non.
Hà thủ ô đỏ và hà thủ ô trắng là hai cây khác nhau
Đây là nhầm lẫn tốn tiền nhất. Hai cây này khác họ, khác hình dáng, không thay thế cho nhau được.
- Hà thủ ô đỏ: họ Rau răm, dây bẻ ra không có nhựa mủ, củ cắt ngang thấy ruột nâu đỏ, có vân tỏa ra như hình bông hoa. Đây mới là loại được nhắc tới trong các bài thuốc cổ truyền về tóc.
- Hà thủ ô trắng: một cây hoàn toàn khác, dây bẻ ra chảy nhựa mủ trắng như sữa, mọc phổ biến ở vùng đồi trung du nên dễ kiếm và rẻ hơn nhiều. Vì rẻ nên hay bị trộn lẫn.
Mẹo phân biệt nhanh khi mua củ khô: cầm lát cắt lên soi. Lát hà thủ ô đỏ có màu nâu đỏ, vân đồng tâm rõ, chất chắc. Lát của loại trắng thường nhạt màu, xốp và không có vân hoa.
Vì sao củ hà thủ ô phải chế biến rồi mới dùng
Củ hà thủ ô tươi vừa đào lên có vị chát mạnh và chứa nhóm hoạt chất anthranoid gây kích thích đường ruột. Người xưa vì thế không dùng củ sống, mà đưa qua một quy trình rất kỳ công gọi là củu chưng củu sái, nghĩa là chín lần chưng chín lần phơi.
Cách làm truyền thống đại ý như sau: củ được ngâm nước vo gạo cho mềm và bớt chát, thái lát, nấu hoặc đồ cùng đậu đen, rồi đem phơi. Xong một vòng lại lặp lại, làm nhiều lần cho tới khi lát củ chuyển màu nâu đen và mất hẳn vị chát gắt. Mục đích là giảm bớt chất gây kích ứng tiêu hóa và làm dịu dược tính, chứ không phải để cho đẹp mắt.
Hiểu điều này thì chị sẽ thấy vì sao hà thủ ô chế biến đúng luôn đắt hơn củ khô thô: công sức nằm ở chín vòng chưng phơi đó.
Hà thủ ô bị mốc nhận biết thế nào
Hà thủ ô khô rất hút ẩm, để trong túi nilon buộc kín ở khí hậu nồm là dễ hỏng. Trước khi dùng, chị kiểm ba thứ:
- Nhìn: có mảng phấn trắng, xanh lục hoặc đốm đen lạ bám trên bề mặt lát cắt.
- Ngửi: mùi ẩm mốc, hắc, khác hẳn mùi thuốc bắc thơm nhẹ ban đầu.
- Sờ: lát mềm oặt, ỉu, bẻ không gãy giòn.
Dính một trong ba dấu hiệu trên thì bỏ, đừng tiếc mà rửa lại rồi phơi nắng dùng tiếp. Nấm mốc trên dược liệu có thể sinh độc tố không mất đi khi phơi. Muốn để lâu, chị bảo quản trong lọ kín, nơi khô mát, tránh nắng trực tiếp, thỉnh thoảng mở ra kiểm tra. Nguyên tắc này giống hệt cách bảo quản dầu gội thảo dược và các loại nước gội tự nấu.
Mua hà thủ ô ở đâu cho yên tâm
Không có địa chỉ nào đúng cho tất cả mọi người, nhưng có vài nguyên tắc chọn nơi bán đáng tin:
- Ưu tiên nơi nói rõ là hà thủ ô đỏ, ghi rõ đã chế biến hay còn thô, thay vì chỉ đề chung chung hai chữ hà thủ ô.
- Xem được hàng thật trước khi trả tiền: soi lát cắt, ngửi mùi, bẻ thử độ giòn.
- Cảnh giác với giá rẻ bất thường. Củ cần nhiều năm mới thu, lại thêm công chưng phơi, nên rẻ quá thường là dấu hiệu trộn loại khác hoặc củ non.
- Nếu mua để dùng lâu dài, hỏi thẳng về nguồn gốc vùng trồng và cách bảo quản của người bán.
Không có thời gian chưng phơi thì dùng cách nào
Thành thật mà nói, rất ít chị em ngày nay đủ thời gian ngâm nước vo gạo rồi chưng phơi chín vòng. Đó là lý do nhiều người chọn sản phẩm chăm tóc đã có sẵn chiết xuất hà thủ ô trong công thức, dùng ngay trong bước gội hằng ngày.
Điều đáng lưu ý khi chọn: hãy lật vỏ chai đọc bảng thành phần. Hà thủ ô khi có mặt thật trong công thức sẽ được ghi bằng tên quốc tế là Polygonum Multiflorum Root Extract. Nếu vỏ chỉ vẽ hình củ hà thủ ô ở mặt trước mà bảng thành phần không có dòng đó, thì đấy là hình minh họa chứ không phải thành phần.
Muốn hiểu sâu hơn về vị thảo dược này, chị đọc thêm hà thủ ô có làm đen tóc không, dân gian nói gì và khoa học nói gì, cùng câu chuyện nghìn năm của hà thủ ô trong văn hóa Á Đông. Nếu tóc đang bạc sớm, bài tóc bạc sớm nguyên nhân và cách chăm sóc sẽ hữu ích hơn.
Câu hỏi thường gặp
Hà thủ ô mọc ở đâu nhiều nhất tại Việt Nam?
Chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc có khí hậu mát như Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu, Sơn La, Cao Bằng, Lạng Sơn, Yên Bái, Hòa Bình. Vùng cao nguyên phía Nam như Lâm Đồng cũng trồng được. Ở đồng bằng nóng ẩm thì gần như không gặp cây mọc tự nhiên.
Làm sao biết mình mua đúng hà thủ ô đỏ?
Bẻ dây tươi không thấy nhựa mủ trắng, lá hình tim, thân đỏ tía. Với củ khô thì soi lát cắt: ruột nâu đỏ, có vân tỏa đồng tâm như hình bông hoa, chất chắc và giòn. Loại có nhựa mủ trắng là hà thủ ô trắng, một cây khác hẳn.
Hà thủ ô bị mốc phơi lại có dùng được không?
Không nên. Nấm mốc trên dược liệu có thể sinh độc tố không mất đi khi phơi nắng hay rửa lại. Thấy phấn trắng, đốm xanh đen, mùi hắc ẩm hoặc lát bị ỉu mềm thì bỏ cả mẻ cho an toàn.
Gội đầu cùng thảo dược M Natural
Bước gội là việc bạn làm đều đặn nhất trong cả quy trình chăm tóc, nên chọn đúng sản phẩm cho bước này là đáng công. Dầu gội thảo dược M Natural 400ml có năm vị in ngay mặt trước: gừng, hà thủ ô, trắc bá diệp, lô hội và nhân sâm. Hướng dẫn dùng là massage ba đến năm phút rồi xả sạch, đủ để phần thảo dược tiếp xúc với da đầu.
Xem thành phần đầy đủ và hướng dẫn dùng tại trang dầu gội thảo dược M Natural. Đặt mua chính hãng tại shop.mnatural.vn.
